Бетаин эмчектен ажыратылган чочколордун ичегисине оң таасирин тийгизет, бирок ичегинин ден соолугун колдоо же эмчектен ажыратылгандагы ич өткөк менен байланышкан көйгөйлөрдү азайтуу үчүн мүмкүн болгон кошумчаларды карап жатканда көп учурда унутулуп калат. Бетаинди тоютка функционалдык азык катары кошуу жаныбарларга ар кандай жолдор менен таасир этиши мүмкүн.
Биринчиден, бетаин, негизинен жаныбарлардын боорунда, абдан күчтүү метил тобунун донордук жөндөмүнө ээ. Туруксуз метил топторунун өткөрүлүшүнөн улам, метионин, карнитин жана креатин сыяктуу ар кандай кошулмалардын синтези күчөйт. Ошентип, бетаин жаныбарлардын белок, липид жана энергия алмашуусуна таасир этет, ошону менен өлүктүн курамын пайдалуу түрдө өзгөртөт.
Экинчиден, бетаинди тоютка коргоочу органикалык сиңирүүчү зат катары кошууга болот. Бетаин осмопротектор катары иштейт, денедеги клеткаларга суюктуктун балансын жана клеткалык активдүүлүктү сактоого жардам берет, айрыкча стресс мезгилинде. Белгилүү мисал катары бетаиндин жылуулук стрессинен жапа чеккен жаныбарларга пайдалуу таасири келтирилиши мүмкүн.
Бетаин кошулмасын суусуз же гидрохлорид түрүндө берүүнүн натыйжасында жаныбарлардын өндүрүмдүүлүгүнө ар кандай пайдалуу таасирлер сүрөттөлгөн. Бул макалада эмчектен ажыратылган чочколордун ичеги-карын ден соолугун колдоо үчүн бетаинди тоют кошулмасы катары колдонуунун көптөгөн мүмкүнчүлүктөрүнө көңүл бурулат.
Бетаиндин чочколордун ичке жана жоон ичегисиндеги азык заттардын сиңирилишине тийгизген таасири жөнүндө бир нече изилдөөлөрдө айтылат. Ичке ичегиде (чийки була же нейтралдуу жана кислоталуу жуугуч була) буланын сиңирилишинин жогорулагандыгын кайталап байкоолор бетаин ичке ичегиде бактериялык ачытууну стимулдайт деп божомолдойт, анткени энтероциттер буланы ажыратуучу ферменттерди өндүрбөйт. Өсүмдүктүн булалуу бөлүктөрүндө микробдук булалар чиригенде бөлүнүп чыга турган азык заттар бар. Ошентип, кургак заттын жана чийки күлдүн сиңирилишинин жакшырганы да байкалган. Бүт ашказан-ичеги трактынын деңгээлинде 800 мг бетаин/кг диетасы менен азыктанган чочко балдарында чийки белоктун (+6,4%) жана кургак заттын (+4,2%) сиңирилиши жакшырган. Мындан тышкары, дагы бир изилдөө чийки белоктун (+3,7%) жана эфир экстрактынын (+6,7%) жалпы сиңирилиши 1250 мг/кг бетаин кошулмасы менен жакшырганын аныктаган.
Азык заттардын сиңирилишинин жогорулашынын бир себеби - бетаиндин ферменттердин өндүрүлүшүнө тийгизген таасири. Эмчектен ажыратылган чочколорго бетаин кошулмасынын таасири боюнча жакында жүргүзүлгөн in vivo изилдөөсүндө дайджесттеги тамак сиңирүүчү ферменттердин (амилаза, мальтаза, липаза, трипсин жана химотрипсин) активдүүлүгү бааланган (1-сүрөт). Мальтазадан башка бардык ферменттердин активдүүлүгү жогорулаган жана бетаиндин таасири 1250 мг/кг тоютка караганда 2500 мг бетаин/кг тоют дозасында көбүрөөк байкалган. Активдүүлүктүн жогорулашы ферменттердин өндүрүлүшүнүн көбөйүшүнөн келип чыгышы мүмкүн, бирок ферменттердин каталитикалык натыйжалуулугунун жогорулашынан да келип чыгышы мүмкүн. In vitro эксперименттери трипсин менен амилазанын активдүүлүгү NaCl кошуу аркылуу жогорку осмостук басымды түзүү менен басаңдай турганын көрсөттү. Бул экспериментте ар кандай концентрацияларда бетаин кошуу NaClдин ингибирлөөчү таасирин калыбына келтирип, ферменттердин активдүүлүгүн жакшырткан. Бирок, буфердик эритмеге натрий хлориди кошулбаганда, бетаин кошулуу комплекси төмөнкү концентрацияларда ферменттин активдүүлүгүнө эч кандай таасир эткен эмес, бирок салыштырмалуу жогорку концентрацияларда ингибирлөөчү таасир көрсөткөн.
Диеталык бетаин менен азыктанган чочколордун өсүү көрсөткүчтөрү жана тоютту конверсиялоо көрсөткүчтөрү жакшырганы, ошондой эле сиңирүү жөндөмү жакшырганы кабарланган. Чочконун рационуна бетаин кошуу жаныбардын энергияга болгон муктаждыгын да азайтат. Бул байкалган эффекттин гипотезасы боюнча, бетаин клетка ичиндеги осмотикалык басымды кармап туруу үчүн жеткиликтүү болгондо, ион насосторуна (энергияны талап кылган процесс) болгон муктаждык азаят. Ошентип, энергияны керектөө чектелүү болгон кырдаалдарда, бетаин кошулмасынын таасири энергияга болгон муктаждыкты сактоо менен эмес, өсүштү жогорулатуу менен көбүрөөк болот деп күтүлүүдө.
Ичеги дубалынын эпителий клеткалары азык заттарды сиңирүү учурунда ичегинин көңдөйүнүн курамынан пайда болгон өтө өзгөрүлмө осмотикалык шарттарга туруштук бериши керек. Ошол эле учурда, бул ичегинин эпителий клеткалары ичегинин көңдөйү менен плазманын ортосундагы суу жана ар кандай азык заттардын алмашуусун көзөмөлдөө үчүн абдан маанилүү. Клеткаларды мындай катаал шарттардан коргоо үчүн бетаин маанилүү органикалык сиңүүчү зат болуп саналат. Эгерде сиз ар кандай ткандардагы бетаиндин концентрациясын карасаңыз, ичегинин ткандарында бетаиндин деңгээли бир топ жогору экенин көрө аласыз. Мындан тышкары, бул деңгээлдерге тамак-аштагы бетаиндин концентрациясы таасир этиши мүмкүн экени белгиленген. Жакшы тең салмактуу клеткалар жакшы пролиферациялык жөндөмгө жана жакшы туруктуулукка ээ болот. Кыскасы, изилдөөчүлөр чочко балдарындагы бетаиндин деңгээлинин жогорулашы он эки эли ичегинин түкчөлөрүнүн бийиктигин жана илеалдык крипталардын тереңдигин жогорулатып, түкчөлөр бир калыпта болуп калганын аныкташкан.
Башка бир изилдөөдө, он эки эли ичегинин, ачы ичегинин жана илеумдун виллаларынын бийиктигинин криптанын тереңдигине таасир этпестен жогорулаганы байкалган. Бетаиндин ичегинин түзүлүшүнө коргоочу таасири кокцидиялуу бройлер тоокторунда байкалгандай, белгилүү (осмотикалык) ооруларда маанилүүрөөк болушу мүмкүн.
Ичеги тосмосу негизинен бири-бирине тыгыз байланышкан белоктор аркылуу туташкан эпителий клеткаларынан турат. Бул тосмонун бүтүндүгү сезгенүүнү пайда кылышы мүмкүн болгон зыяндуу заттардын жана патогендик бактериялардын киришине жол бербөө үчүн абдан маанилүү. Чочколордо ичеги тосмосуна терс таасирлер тоюттун микотоксиндер менен булганышынын же жылуулук стрессинин терс таасиринин биринин натыйжасы деп эсептелет.
Тоскоолдук эффектке тийгизген таасирин өлчөө үчүн, клетка линиялары көбүнчө трансепителиалдык электрдик каршылыкты (TEER) өлчөө менен in vitro текшерилет. Бетаинди колдонуудан улам көптөгөн in vitro эксперименттеринде TEERдин жакшырышы байкалган. Клеткалар жогорку температурага (42°C) дуушар болгондо TEER төмөндөйт (2-сүрөт). Бул жылытылган клеткалардын өсүү чөйрөсүнө бетаин кошуу TEERдин төмөндөшүнө каршы турду, бул термотолеранттуулуктун жакшырганын көрсөтүп турат. Мындан тышкары, чочко балдарындагы in vivo изилдөөлөр контролдук топко салыштырмалуу 1250 мг/кг дозада бетаин алган жаныбарлардын ачы тканында тыгыз байланыш белокторунун (окклюдин, клаудин1 жана зонула окклюзиялары-1) экспрессиясынын жогорулаганын көрсөттү. Мындан тышкары, ичегинин былжыр челинин жабыркашынын маркери болгон диаминоксидаза активдүүлүгү бул чочколордун плазмасында бир кыйла төмөндөгөн, бул ичегинин тосмосунун күчтүүрөөк экендигин көрсөтүп турат. Бетаин акыркы чочколордун рационуна кошулганда, союу учурунда ичегинин тартылуу күчүнүн жогорулашы өлчөнгөн.
Жакында эле бир нече изилдөөлөр бетаинди антиоксиданттык система менен байланыштырып, эркин радикалдардын азайышын, малондиальдегиддин (MDA) деңгээлинин төмөндөшүн жана глутатион пероксидазасынын (GSH-Px) активдүүлүгүнүн жогорулаганын сүрөттөгөн. Чочко балдарында жүргүзүлгөн жакында жүргүзүлгөн изилдөө ачы ичегидеги GSH-Px активдүүлүгү жогорулаганын, ал эми тамак-аштагы бетаин MDAга эч кандай таасир этпегенин көрсөттү.
Бетаин жаныбарларда осмопротектор катары гана иштебестен, ар кандай бактериялар бетаинди жаңы синтездөө же айлана-чөйрөдөн ташуу аркылуу топтой алат. Бетаин эмчектен чыгарылган чочколордун ашказан-ичеги трактынын бактериялык флорасына оң таасирин тийгизиши мүмкүн экендиги жөнүндө далилдер бар. Илеалдык бактериялардын жалпы саны, айрыкча бифидобактериялар жана лактобактериялар көбөйдү. Мындан тышкары, заңда Enterobacteriaceae бактерияларынын саны азайганы аныкталган.
Бетаиндин эмчектен ажыратылган чочколордун ичеги-карынынын ден соолугуна тийгизген акыркы таасири ич өткөктүн пайда болуу ыктымалдыгынын азайышы болгон. Бул таасир дозага көз каранды болушу мүмкүн: 2500 мг/кг дозада бетаин кошулган тамак-аш кошулмасы ич өткөктүн пайда болуу ыктымалдыгын азайтууда 1250 мг/кг дозадагы бетаинге караганда натыйжалуураак болгон. Бирок, эмчектен ажыратылган чочколордун көрсөткүчтөрү эки кошумчанын деңгээлинде тең окшош болгон. Башка изилдөөчүлөр эмчектен ажыратылган чочколордо 800 мг/кг бетаин кошулганда ич өткөктүн жана оорунун көрсөткүчтөрү төмөн экенин көрсөтүшкөн.
Кызыгы, бетаин гидрохлориди бетаиндин булагы катары потенциалдуу кычкылдандыруучу таасирге ээ. Медицинада бетаин гидрохлоридинин кошулмалары көбүнчө ашказан жана тамак сиңирүү көйгөйлөрү бар адамдарга жардам берүү үчүн пепсин менен бирге колдонулат. Бул учурда бетаин гидрохлориди туз кислотасынын коопсуз булагы болуп кызмат кылат. Бетаин гидрохлориди чочконун тоютуна кошулганда бул касиет жөнүндө эч кандай маалымат жок болсо да, ал маанилүү болушу мүмкүн. Эмчектен ажыратылган чочколордо ашказандын рН салыштырмалуу жогору болушу мүмкүн (рН > 4), ошону менен пепсиндин прекурсорундагы пепсин белогун ажыратуучу ферменттин активдешүүсүнө тоскоол болору белгилүү. Белокту оптималдуу сиңирүү жаныбарлар бул азык затты толук пайдалана алышы үчүн гана эмес, маанилүү. Мындан тышкары, начар сиңирилген белок шарттуу патогендердин керексиз көбөйүшүнө алып келип, эмчектен ажыратылгандан кийинки ич өткөк көйгөйүн күчөтүшү мүмкүн. Бетаиндин рКа мааниси болжол менен 1,8ге барабар, бул бетаин гидрохлоридинин жутуп алганда диссоциацияланышына алып келет, бул ашказандын кычкылдануусуна алып келет. Бул убактылуу кайра кычкылдануу алдын ала адамдар жана иттерди изилдөөдө байкалган. Мурда кычкылдуулукту төмөндөтүүчү каражаттар менен дарыланган иттерде 750 мг же 1500 мг бетаин гидрохлоридинин бир дозасынан кийин ашказандын рН деңгээли болжол менен 7ден рН 2ге чейин кескин төмөндөгөн. Бирок, дары албаган контролдук топтун иттеринде ашказандын рН деңгээли бир топ төмөндөгөн. Бетаин гидрохлоридинин кабыл алынышына карабастан, болжол менен 2ге төмөндөгөн.
Betaine has a positive effect on the intestinal health of weaned piglets. This literature review highlights the various capabilities of betaine to support nutrient digestion and absorption, improve physical defense barriers, influence the microbiota and enhance defense in piglets. References available upon request, contact Lien Vande Maele, maele@orffa.com