I. Негизги функцияга сереп
Триметиламин N-оксид дигидраты (TMAO·2H₂O) аквакультурада абдан маанилүү көп функциялуу тоют кошулмасы болуп саналат. Ал башында балык унундагы негизги тоют тартуучу зат катары ачылган. Бирок, терең изилдөөлөр менен, суу жаныбарларынын ден соолугун жана өсүү көрсөткүчтөрүн жакшыртуу үчүн маанилүү курал болуп саналган физиологиялык функциялары аныкталды.

II. Негизги колдонулуштары жана иш-аракет механизмдери

1. Күчтүү азыктандыруучу каражат
Бул TMAOнун эң классикалык жана белгилүү ролу.

• Механизм: Көптөгөн суу продукциялары, айрыкчадеңиз балыгы,деңиз балыктарынын мүнөздүү "умами" даамынын негизги булагы болгон TMAOнун жогорку концентрациясын табигый түрдө камтыйт. Суу жаныбарларынын жыт сезүү жана даам сезүү системалары TMAOго өтө сезгич, аны "тамак-аш сигналы" катары тааныйт.
• Эффектилери:
  • Тоютту көбөйтүү: Тоютка TMAO кошуу балыктардын жана креветкалардын табитин, айрыкча, алгачкы тоюттандыруу этаптарында же тандагыч түрлөрү үчүн, бир топ жогорулатып, аларды тез эле тоютка тартат.
  • Тоюттандыруу убактысын кыскартуу: Тоюттун сууда калуу убактысын кыскартат, тоюттун жоголушун жана суунун булганышын азайтат.
  • Альтернативдүү тоюттарда колдонулушу: Балык унун алмаштыруу үчүн өсүмдүк протеининин булактары (мисалы, соя уну) колдонулганда, TMAO кошуу даамдын жетишсиздигин компенсациялап, тоюттун даамдуулугун жакшырта алат.

2. Осмолит (Осмос басымын жөнгө салуучу)
Бул деңиз балыктары жана диадромдуу балыктар үчүн TMAOнун маанилүү физиологиялык функциясы.

• Механизм: Деңиз суусу гиперосмотикалык чөйрө болуп саналат, бул балыктын денесиндеги суунун тынымсыз деңизге агып кетишине алып келет. Ички суу балансын сактоо үчүн деңиз балыктары деңиз суусун ичип, органикалык эмес иондордун (мисалы, Na⁺, Cl⁻) жогорку концентрациясын топтошот. TMAO белоктун түзүлүшүнө жогорку иондордун концентрациясынын бузуучу таасирине каршы тура алган "шайкеш эриген зат" катары иштейт жана клетка ичиндеги белок функциясын турукташтырууга жардам берет.
• Эффектилери:
  • Осморегуляциялык энергия сарптоосунун азайышы: кошумча мененTMAOдеңиз балыктарына осмостук басымды натыйжалуураак жөнгө салууга жардам берет, ошону менен көбүрөөк энергияны "жашоону сактоодон" "өсүү жана көбөйүү" багытына багыттайт.
  • Стресске туруктуулукту жакшыртуу: Туздуулуктун өзгөрүшү же айлана-чөйрөнүн стресси шарттарында TMAO кошулмасы организмдин гомеостазын сактоого жана жашоо деңгээлин жакшыртууга жардам берет.

3. Белокту стабилизатор
TMAO белоктордун үч өлчөмдүү түзүлүшүн коргоонун уникалдуу жөндөмүнө ээ.

• Механизм: Стресстик шарттарда (мисалы, жогорку температура, суусуздануу, жогорку басым) белоктор денатурацияга жана инактивдешүүгө жакын. TMAO белок молекулалары менен кыйыр түрдө өз ара аракеттене алат, белоктун гидратация сферасынан артыкчылыктуу түрдө чыгарылып, ошону менен белоктун табигый бүктөлгөн абалын термодинамикалык жактан турукташтырып, денатурациянын алдын алат.
• Эффектилери:
  • Ичегинин ден соолугун коргойт: Тамак сиңирүү учурунда ичеги ферменттери активдүү бойдон калышы керек. TMAO бул тамак сиңирүү ферменттерин турукташтырып, тоюттун сиңирилишин жана пайдаланылышын жакшырта алат.
  • Стресске туруктуулукту күчөтөт: Жогорку температуралуу мезгилде же ташуу учурунда, суу жаныбарлары жылуулук стрессине кабылганда, TMAO организмдеги ар кандай функционалдык белоктордун (мисалы, ферменттердин, структуралык белоктордун) туруктуулугун коргоого жардам берет, стресске байланыштуу зыянды азайтат.

4. Ичегинин ден соолугун жана морфологиясын жакшыртат

• Механизм: TMAOнун осморегуляциялоочу жана белокту турукташтыруучу таасири жалпысынан ичеги клеткалары үчүн туруктуураак микрочөйрөнү камсыз кылат. Ал ичеги түкчөлөрүнүн өнүгүшүнө өбөлгө түзүп, сиңирүүчү беттин аянтын көбөйтүшү мүмкүн.
• Эффектилери:
  • Азык заттардын сиңүүсүн жакшыртат: Ичегилердин ден соолугу чың морфологиясы азык заттардын жакшы сиңүүсүн билдирет, бул тоютту конверсиялоо коэффициентин жакшыртуунун ачкычы болуп саналат.
  • Ичеги тосмосунун функциясын жакшыртат: Ичеги былжыр челинин бүтүндүгүн сактоого жардам берет, патогендердин жана токсиндердин киришин азайтат.

5. Метил донору
TMAO метил донору катары иштеп, организмдеги зат алмашууга катыша алат.

• Механизм: Зат алмашуу учурунда,TMAO фосфолипиддердин, креатиндин жана нейротрансмиттерлердин синтези сыяктуу ар кандай маанилүү биохимиялык реакцияларга катышып, активдүү метил топторун камсыздай алат.
• Таасири: Өсүүгө өбөлгө түзөт, айрыкча метил топторуна болгон суроо-талап жогорулаган тез өсүү фазаларында; TMAO кошумчалары бул суроо-талапты канааттандырууга жардам берет.

III. Колдонуунун максаттары жана эске алынуучу жагдайлар

• Негизги өтүнмө максаттары:
  • Деңиз балыктары: мисалы, турбот, группер, чоң сары крокер, деңиз алабугасы ж.б. Алардын TMAOго болгон талабы эң маанилүү, анткени анын осморегуляция функциясы сөзсүз түрдө аткарылат.
  • Диадромдуу балыктар: мисалы, лосось (лосось), алар деңиз чарбачылыгы этабында да аны талап кылышат.
  • Рак сымалдуулар: мисалы, креветкалар/креветкалар жана крабдар. Изилдөөлөр ошондой эле TMAO жакшы тартуу жана өсүүгө өбөлгө түзүүчү таасирге ээ экенин көрсөтүп турат.
  • Таза суу балыктары: Таза суу балыктары өздөрү TMAO синтездебесе да, алардын жыт сезүү системалары аны дагы эле аныктай алат, бул аны азыктандыруучу каражат катары натыйжалуу кылат. Бирок, осморегуляция функциясы таза сууда иштебейт.
• Дозасы жана эске алынуучу жагдайлар:
  • Дозасы: Тоютка кошулуучу кошумчанын типтүү деңгээли адатта 0,1% дан 0,3% га чейин (б.а., бир тонна тоютка 1-3 кг). Так доза өстүрүлгөн түрдү, өсүү стадиясын, тоюттун курамын жана суу чөйрөсүнүн шарттарын эске алуу менен жүргүзүлгөн сыноолорго негизделип аныкталышы керек.
  • Холин жана бетаин менен байланышы: Холин жана бетаин TMAOнун прекурсорлору болуп саналат жана организмде TMAOго айландырылышы мүмкүн. Бирок, алар конверсиянын натыйжалуулугунун чектелүүлүгүнөн жана TMAOнун уникалдуу тартуу жана белокту турукташтыруу функцияларынан улам TMAOну толугу менен алмаштыра албайт. Иш жүзүндө алар көп учурда синергетикалык түрдө колдонулат.
  • Ашыкча дозалоо маселелери: Ашыкча кошуу (сунушталган дозалардан бир топ жогору) чыгымдарды үнөмдөөгө алып келиши мүмкүн жана айрым түрлөргө терс таасирин тийгизиши мүмкүн, бирок учурда ал кадимки кошуу деңгээлдеринде коопсуз деп эсептелет.

IV. Кыскача мазмуну
Триметиламин N-оксид дигидраты (TMAO·2H₂O) – бул аквакультурадагы жогорку натыйжалуу, көп функциялуу тоют кошулмасы, ал тоютту тартуу, осмос басымын жөнгө салуу, белокту турукташтыруу жана ичеги-карындын ден соолугун жакшыртуу функцияларын бириктирет.

Аны колдонуу суу жаныбарларынын тоютту керектөө ылдамдыгын жана өсүү ылдамдыгын түздөн-түз жогорулатып гана тим болбостон, физиологиялык энергия чыгымдарын азайтуу жана стресске туруктуулукту күчөтүү аркылуу тоютту пайдалануу натыйжалуулугун жана организмдин ден соолугун кыйыр түрдө жакшыртат. Акыр-аягы, ал өндүрүштү, натыйжалуулукту жана аквакультуранын туруктуу өнүгүшүн жогорулатуу үчүн күчтүү техникалык колдоо көрсөтөт. Заманбап суу тоютунда, айрыкча жогорку класстагы деңиз балыктарынын тоютунда, ал алмаштырылгыс негизги компонентке айланды.